Bizans'ın haber merkezinden bugünün Kandıra'sına

Kandıra'nın adının kökeni için iki ana anlatı var ve ikisi de resmî kaynaklarda geçiyor. Kaymakamlığın tarihçesine göre ad, Bizans döneminde ilçeye verilen "Kentri" adından gelir. Kentri, "merkez istasyon" anlamındadır: Bizans'ın Üsküdar ile Tarsus arasında kurduğu gece haberleşme hattının merkez menzil istasyonu buradaydı. Yani Kandıra, bin yıl önce de bir haber merkeziydi.

Belediyenin tarihçesinde ise halk arasında yaşayan ikinci rivayet anlatılır: Osmanlı fethi sırasındaki çetin çarpışmalarda akan kanın dereyi kızıla boyaması üzerine bölgeye "Kanlıdere" denmiş; ad zamanla Kandere, Kandura ve nihayet Kandıra biçimini almış. Birinci anlatı belgesel dayanağı daha güçlü olanı; ikincisi ise halk belleğinde yaşayanı.

Bölgenin insan izleri çok eskiye uzanıyor. Resmî tarihçede MÖ 3000 dolaylarında Sitler, Aslar ve Amazonların yaşadığına dair rivayetlerden söz edilir. Bu dönem için elimizde kesin arkeolojik kayıt değil, aktarılan rivayetler var; kaynaklar da bunu "rivayet" olarak niteler.

MÖ 7. yüzyıla gelindiğinde tablo netleşir: bölgeye Misler ve Bebrikler yerleşmiştir; aynı yüzyılda Megaralı koloniciler de kıyıda yerleşimler kurar. Bu, Kandıra kıyısının Karadeniz ticaret ağına eklendiği dönemdir.

Roma ve Bizans çağında yerleşimin adı kaynaklarda "Desa (nôn Kômê)" olarak geçer. Bizans döneminde Kandıra'nın limanı bugünkü Seyrek Koyu'ndaydı; koydaki kale kalıntıları hâlâ görülebiliyor.

Kandıra'nın Osmanlı ile ilk teması 1308-1317 yılları arasına, Orhan Bey dönemine tarihlenir. Fethi gerçekleştiren isim, Osman Bey'in silah arkadaşı ve Orhan Bey'in şehzadeliğinde lalası olan Akçakoca Bey'dir.

Akçakoca Bey 1320'de İzmit yönünü fethetmek için akınlar düzenledi; önce Sapanca Gölü kıyısındaki küçük kaleleri, ardından Kandıra'yı aldı. Konur Alp ile birlikte Aydos ve Samandıra kalelerini de fethetti. Karasu'dan Karadeniz Ereğli'sine uzanan kıyı şeridini Osmanlı topraklarına katması ona "Kocaeli Fatihi" unvanını kazandırdı.

1328'de, İzmit üzerine sefere çıkacağı sırada Kandıra'da vefat etti. Kaynaklar onu 94 yaşında gösterir. Türk töresine uygun olarak otağının kurulu olduğu tepeye defnedildi; o tepe bugün Babatepesi (Babadağ) adıyla anılır. Anıt mezarı 1974'te yapılmıştır ve her yıl anma programı düzenlenir.

İzmit Sancağı'na sonradan "Koca-ili", yani "Koca'nın ili" anlamında Kocaeli adının verilmesi de doğrudan Akçakoca Bey'in anısınadır. Bugün bir ilin taşıdığı ad, Kandıra'da toprağa verilen bir komutandan geliyor.

1868'den önce Kandıra, Üsküdar Sancağı'na bağlı bir nahiyeydi. Kaza (ilçe) statüsü kazandığında bağımsız İzmit Sancağı'na bağlandı. Cumhuriyet döneminde Kocaeli iline bağlı ilçe olarak yapılanmasını sürdürdü.

Kandıra bugün 933 km² yüzölçümüyle Kocaeli'nin en geniş ilçelerinden biri. Karadeniz'e 52 kilometrelik kıyısı var ve ilin denize kıyısı olan tek ilçesi. İlçe merkezi deniz seviyesinden 75 metre yükseklikte.

Kurtuluş Savaşı yıllarında Kandıra kıyıları stratejik bir hat oldu. Bölge İngiliz ve Yunan kuvvetlerinin faaliyet alanı içindeydi; buna karşı yerel direniş ve kuvâ-yı milliye hareketliliği yoğundu.

Kefken Adası bu dönemin sembol yerlerinden. Cebeci sahilinin tam karşısında, kıyıdan yaklaşık on dakika mesafedeki bu küçük Karadeniz adası, Yunan kuvvetlerine baskınlar düzenleyen Recep Reis'in üs olarak kullandığı noktaydı. Ada aynı zamanda Anadolu'ya yapılan deniz yoluyla silah ve mühimmat naklinin gizli duraklarındandı.

Kandıra kıyıları, İstanbul'dan Anadolu'ya geçen İnebolu-Kefken hattının parçasıydı. Bu yüzden ilçenin Millî Mücadele'deki rolü, cephe gerisinde lojistik bir damar olmasıyla anlatılır.

Kandıra'nın iki tescilli değeri var. Birincisi Kandıra bezi: pamuk ipliğinin el tezgâhında dokunmasıyla üretilen, ince, nefes alan ve yıkandıkça yumuşayan geleneksel dokuma. Bir zamanlar neredeyse her evde tezgâh vardı; bugün üretim az sayıda usta elinde sürüyor ve bu yüzden bez, hem kültürel hem ekonomik bir koruma konusu.

İkincisi Kandıra manda yoğurdu: kaymak bağlayan, kaşığın dik durduğu, hafif ekşimsi yapısıyla bilinen yoğurt. Mandacılığın bölgede sürmesi, meraların ve sulak alanların korunmasıyla doğrudan ilişkili.

İlçe tarımda da öne çıkar; Kandıra biberi ve karpuzu bölge pazarlarında adıyla anılır. Kocaeli'nin sanayisi gelişmemiş tek ilçesi olması, bu tarımsal ve doğal dokunun korunmasının başlıca sebebi sayılır.

2024 verilerine göre ilçe nüfusu yaklaşık 53.394. Yüz kilometre karelere yayılan yüzden fazla köy ve mahalle, ilçeyi Kocaeli'nin en dağınık yerleşim düzenine sahip bölgelerinden biri yapıyor.

Yaz aylarında Kerpe, Kefken, Cebeci ve Sarısu sahilleri nüfusu katlar. Kocaeli Üniversitesi'ne bağlı meslek yüksekokulu ilçedeki başlıca yükseköğretim kurumudur. Belediye başkanlığını Erol Ölmez yürütmektedir.